Partnerzy serwisu:
#Koronawirus w Polsce. Transport i infrastruktura - zobacz serwis specjalny!

 

Drogi | Regulacje - Polska

Kara umowna za odstąpienie od umowy nie zawsze skuteczna

| Marta Midloch i Rafał Woźniak, kancelaria WKB Wierciński, Kwieciński, Baehr źródło: RI 11.12.2019

PARTNERZY DZIAŁU


 

Kara umowna za odstąpienie od umowy nie zawsze skuteczna
fot. RI

Więcej z regionu:

Polska

Podziel się ze znajomymi:

facebookLogolinkedInLogolinkedInLogo
emailLogowykopLogogooglePlusLogo

 

Nie jest dopuszczalne zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania zobowiązania o charakterze pieniężnym - stwierdził Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów w uchwale podjętej 20 listopada 2019 r (w sprawie pod sygnaturą akt III CZP 3/19). Jaki może być wpływ tego orzeczenia na umowy w sektorze infrastruktury?
SN dostrzegł istniejące w orzecznictwie rozbieżności w zakresie skuteczności zastrzeżenia kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania świadczenia o charakterze pieniężnym. Jeden z dotychczasowych kierunków orzecznictwa sprowadzał się do argumentacji, że jeżeli odstąpienie od umowy jest następstwem niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania pieniężnego, powództwo o zapłatę kary za takie odstąpienie nie może być uwzględnione z uwagi na kategoryczne brzmienie art. 483 k.c., który określa, że zastrzeżenie kary umownej może nastąpić wyłącznie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Inne składy orzecznicze Sądu Najwyższego przyjmowały natomiast stanowisko, zgodnie z którym skuteczne odstąpienie od umowy stwarza w relacjach stron nowy stan prawny będący podstawą ich rozliczeń (art. 494 k.c.) i z tego powodu dopuszczalne jest dochodzenie kary umownej bez względu na to, czy podstawą odstąpienia było uchybienie w wykonaniu pieniężnego, czy niepieniężnego świadczenia stron.

W uchwale z 20 listopada 2019 r., SN potwierdził, że art. 483 k.c. (odwołujący się do możliwości zastrzeżenia w umowie kary umownej wyłącznie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego) ma charakter bezwzględnie obowiązujący, a postanowienie umowne sprzeczne z jego brzmieniem jest bezwzględnie nieważne. To powoduje, że odpada podstawa konstrukcji drugiego z możliwych kierunków wykładni.

Możliwy kierunek orzekania

Losy zagadnienia prawnego, które zostało poddane pod rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego śledziło wielu prawników. Znaczenie uchwały wywołuje bowiem istotne konsekwencje dla wielu branż, w tym dla sektora budowlanego. Wprawdzie orzeczenie Sądu Najwyższego nie stanowi źródła powszechnie obowiązującego prawa, to jednak ze względu na autorytet tego Sądu, uchwała będzie z pewnością wyznaczała kierunek orzekania sądów powszechnych w podobnych sprawach. Z tego punktu widzenia, doniosłość analizowanego orzeczenia jest niezaprzeczalna.

Omawiana uchwała Sądu Najwyższego ma istotne znaczenie dla praktyki handlowej. Wielokrotnie w umowach spotykane jest zastrzeżenie kary umownej z tytułu odstąpienia od umowy na wypadek niewykonania zobowiązania pieniężnego (np. brak zapłaty wynagrodzenia wobec kontrahenta). Sądy powszechne, podobnie jak Sąd Najwyższy przed podjęciem omawianej uchwały, nie prezentowały spójnej linii orzeczniczej w zakresie dopuszczalności dochodzenia kary umownej za odstąpienie od umowy, którego podstawę stanowiło niewykonanie zobowiązania pieniężnego. To z kolei wywoływało u podmiotów uczestniczących w obrocie gospodarczym niepewność co do istnienia (bądź nieistnienia) uprawnienia do dochodzenia i odpowiadającego mu obowiązku zapłaty tak zastrzeżonej kary. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego przyczyni się z pewnością do ostrożniejszego formułowania roszczeń przez podmioty, na rzecz których taka kara została (nieskutecznie) zastrzeżona.

Sąd Najwyższy nie sporządził jeszcze pisemnego uzasadnienia podjętej uchwały. Sama treść rozstrzygnięcia nie daje odpowiedzi na wszystkie pytania związane z analizowaną materią. Dyskusyjna pozostaje na przykład kwestia, czy niewykonanie zobowiązania pieniężnego, które stanowi podstawę odstąpienia od umowy, a następnie (wadliwą) podstawę zastrzeżenia kary umownej z tego tytułu, dotyczyć ma wyłącznie zobowiązań pieniężnych wobec kontrahenta, który skorzystał z uprawnienia do odstąpienia, czy też możliwe jest przyjęcie interpretacji szerszej. Przykładowo, w przypadku zawarcia w reżimie prawa zamówień publicznych umowy o roboty budowlane pomiędzy inwestorem a wykonawcą, który następnie zawarł umowę podwykonawczą, konieczność wielokrotnego dokonywania przez zamawiającego (inwestora) bezpośredniej zapłaty podwykonawcy lub dalszemu podwykonawcy, lub konieczność dokonania bezpośrednich zapłat na sumę większą niż 5% wartości umowy w sprawie zamówienia publicznego może stanowić podstawę do odstąpienia od umowy przez zamawiającego (art. 143c ust. 7 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 roku Prawo zamówień publicznych).

W takiej sytuacji, zamawiający może odstąpić od umowy w istocie na skutek nierealizowania przez wykonawcę zobowiązań o charakterze pieniężnym. O ile nic innego nie wynika z treści umowy pomiędzy inwestorem a wykonawcą, nie są to jednak zobowiązania wobec inwestora, lecz wobec podmiotu trzeciego, który nie jest stroną umowy, od której inwestor ma prawo odstąpić. Jeżeli dodatkowo za odstąpienie od umowy na tej podstawie została zastrzeżona na rzecz zamawiającego kara umowna, to skuteczność takiego postanowienia, a w konsekwencji dopuszczalność dochodzenia takiej wierzytelności, może być dyskusyjna. Być może wątpliwości te zostaną rozstrzygnięte w treści uzasadnienia komentowanej uchwały. W przeciwnym wypadku, konieczne będzie wypracowanie stabilnej linii orzeczniczej odnoszącej się do podobnych przypadków.

Pomoc także dla spraw z przeszłości 

Niewykluczone, że analizowana uchwała Sądu Najwyższego może otworzyć podmiotom, które dobrowolnie spełniły świadczenie z tytułu tak wadliwie zastrzeżonej kary umownej, drogę do domagania się zwrotu spełnionego świadczenia. Konieczne w tym zakresie byłoby przeanalizowanie, czy zmaterializowały się przesłanki wynikające z art. 410 § 2 k.c., który definiuje świadczenie nienależne. Jedną z postaci świadczenia nienależnego jest sytuacja, w której czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Nie można zatem wykluczyć, że w poszczególnych przypadkach podmiot, który uiścił dobrowolnie karę umowną zastrzeżoną na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania zobowiązania o charakterze pieniężnym, będzie w stanie wykazać, że spełnione przez niego świadczenie było świadczeniem nienależnym i powinno podlegać zwrotowi na podstawie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c. Przed podjęciem decyzji o dopuszczalności i zasadności dochodzenia tego rodzaju roszczenia, konieczne będzie również szczegółowe zweryfikowanie kwestii jego przedawnienia.

Podsumowując powyższe rozważania można stwierdzić, że podjęta przez Sąd Najwyższy uchwała z 20 listopada 2019 r. wywołuje doniosłe skutki nie tylko co do umów, które zostaną zawarte w przyszłości, ale może również okazać się niezwykle pomocna przy rozliczaniu tych umów, które zostały już zawarte, a nawet wykonane. Z pewnością uchwała ta powoduje, że kontrahenci redagujący zasady współpracy w umowach powinni zwrócić jeszcze większą uwagę na postanowienia dotyczące odstąpienia od umowy oraz związanych z odstąpieniem kar umownych, tak aby uzgodnienia te oddawały zamierzone intencje stron, lecz jednocześnie pozostawały w zgodzie z bezwzględnie wiążącymi przepisami prawa. Tylko precyzyjne sformułowanie tych klauzul umownych zagwarantuje stronom pewność odnośnie do tego, jakie sankcje mogą być skutecznie nałożone i dochodzone przez kontrahenta w przypadku określonych przejawów niewykonania czy nienależytego wykonania umowy.

Autorzy:
Marta Midloch – radca prawny, partner współzarządzający praktyką projektów infrastrukturalnych w kancelarii WKB Wierciński, Kwieciński, Baehr

Rafał Woźniak – adwokat, senior associate w zespole projektów infrastrukturalnych w kancelarii WKB Wierciński, Kwieciński, Baehr

Podziel się z innymi:


facebookLogolinkedInLogolinkedInLogoemailLogowykopLogogooglePlusLogo
Zobacz też

 

ŚLEDŹ NAS NA:
Zapisz się do newslettera:
Podanie adresu e-mail oraz wciśnięcie ‘OK’ jest równoznaczne z wyrażeniem zgody na:
  • przesyłanie przez Zespół Doradców Gospodarczych TOR sp. z o. o. z siedzibą w Warszawie, adres: Pl. Bankowy 2, 00-095 Warszawa na podany adres e-mail newsletterów zawierających informacje branżowe, marketingowe oraz handlowe.
  • przesyłanie przez Zespół Doradców Gospodarczych TOR sp. z o. o. z siedzibą w Warszawie, adres: Pl. Bankowy 2, 00-095 Warszawa (dalej: TOR), na podany adres e-mail informacji handlowych pochodzących od innych niż TOR podmiotów.
Podanie adresu email oraz wyrażenie zgody jest całkowicie dobrowolne. Podającemu przysługuje prawo do wglądu w swoje dane osobowe przetwarzane przez Zespół Doradców Gospodarczych TOR sp. z o. o. z siedzibą w Warszawie, adres: Pl. Bankowy 2, 00-095 Warszawa oraz ich poprawiania.
Śledź nasze wiadomości:
Zapisz się do newslettera:
Podanie adresu e-mail oraz wciśnięcie ‘OK’ jest równoznaczne z wyrażeniem zgody na:
  • przesyłanie przez Zespół Doradców Gospodarczych TOR sp. z o. o. z siedzibą w Warszawie, adres: Pl. Bankowy 2, 00-095 Warszawa na podany adres e-mail newsletterów zawierających informacje branżowe, marketingowe oraz handlowe.
  • przesyłanie przez Zespół Doradców Gospodarczych TOR sp. z o. o. z siedzibą w Warszawie, adres: Pl. Bankowy 2, 00-095 Warszawa (dalej: TOR), na podany adres e-mail informacji handlowych pochodzących od innych niż TOR podmiotów.
Podanie adresu email oraz wyrażenie zgody jest całkowicie dobrowolne. Podającemu przysługuje prawo do wglądu w swoje dane osobowe przetwarzane przez Zespół Doradców Gospodarczych TOR sp. z o. o. z siedzibą w Warszawie, adres: Pl. Bankowy 2, 00-095 Warszawa oraz ich poprawiania.

współpraca

 Rynek Kolejowy Rynek Lotniczy Transport Publiczny ZDG TOR
© ZDG TOR Sp. z o.o. | BM5