Lekcja z podwyżek cen asfaltu. OIGD: Potrzebna waloryzacja krótkich umów

Obecnie obowiązujące Prawo zamówień publicznych zawiera obowiązek urealniania cen. Zamawiający jest zobligowany do określenia zasad, według których wynagrodzenie wykonawcy zostanie zmienione w sytuacji zmian cen kluczowych materiałów. Problem jednak w tym, że dotyczy on tylko kontraktów publicznych zawieranych na okres dłuższy niż sześć miesięcy. Tymczasem wielu małych i średnich wykonawców pracujących dla inwestorów samorządowych realizuje zadania zaplanowane na krótszy czas. Ta grupa przedsiębiorców w praktyce jest pozbawiona ochrony przed skutkami rynkowych zawirowań (brak obowiązku w ustawie to z reguły brak zapisu w umowie), choć jest nimi również dotknięta, gdyż ceny czasem zmieniają się skokowo nawet w krótkim okresie.

Przykładem jest choćby tegoroczny wzrost cen asfaltu, który jest jednym z najbardziej kosztotwórczych materiałów w przypadku inwestycji drogowych. Konflikt na Bliskim Wschodzie spowodował, że między przełomem lutego i marca a początkiem listopada ceny asfaltu podwoiły się.

Krótki czas realizacji nie chroni przed wzrostem kosztów

– Istotą waloryzacji jest utrzymanie równowagi ekonomicznej stron umowy, jaka istniała w dacie jej zawierania, a która może ulec zachwianiu wskutek zmian cen materiałów lub kosztów występujących w toku jej wykonywania – przypomina Ogólnopolska Izba Gospodarcza Drogownictwa. – Długość okresu realizacji zamówienia nie przesądza ani o możliwości wystąpienia zmian cen, ani o skali ich wpływu na koszt wykonania zobowiązania. Istotna zmiana może nastąpić także w okresie kilku tygodni, szczególnie w zamówieniach o wysokim udziale czynników produkcji podatnych na wahania cen – wskazuje organizacja w piśmie adresowanym do Prezes Urzędu Zamówień Publicznych. Apeluje w nim o podjęcie działań zmierzających do nowelizacji Prawa zamówień publicznych tak, aby obowiązkiem zamieszczania klauzul waloryzacyjnych były objęte również umowy zawierane na okres sześciu miesięcy i krótszy.

Jak argumentuje Izba, przyjęta obecnie granica czasowa powoduje, że kontrakty o porównywalnym profilu kosztowym korzystają z odmiennego poziomu ochrony wyłącznie z uwagi na planowany okres realizacji. Tymczasem potrzeba racjonalnego podziału ryzyka gospodarczego występuje także w zamówieniach krótkoterminowych.

Ryzyko również dla zamawiających

Brak klauzul waloryzacyjnych może uderzać także w samych zamawiających. – Brak przewidywalnego podziału ryzyka skłania wykonawców do uwzględniania w cenach ofert rezerw na możliwe podwyżki kosztów, także wtedy, gdy ostatecznie one nie wystąpią – zauważa Barbara Dzieciuchowicz, prezes OIGD. – Przejrzyste zasady waloryzacji ograniczą potrzebę takiej „ostrożnościowej” kalkulacji – dodaje. Jednocześnie ograniczą ryzyko niewykonania umowy, będą sprzyjać porównywalności ofert i zwiększać dostępność zamówień dla mniejszych oraz regionalnych przedsiębiorstw, które nie mają możliwości długoterminowego zabezpieczania cen zakupów przy niewielkich wolumenach materiałów.

Nie wolno przy tym zapominać, że odpowiednio skonstruowany mechanizm waloryzacyjny działa w dwóch kierunkach – zarówno przy wzroście, jak i spadku cen. – Obowiązek zamieszczania klauzuli nie oznacza więc automatycznego podwyższenia wynagrodzenia, lecz określenie obiektywnych przesłanek jego ewentualnej korekty – zaznacza Izba.

– Apelujemy o podjęcie prac nad zmianą przepisów ustawy Pzp przez zniesienie obecnego ograniczenia czasowego – zwraca się do Urzędu Zamówień Publicznych w imieniu OIGD Barbara Dzieciuchowicz. Jak wskazuje, służyłoby to równowadze kontraktowej, przejrzystej kalkulacji ofert, ochronie konkurencji oraz stabilności realizacji inwestycji publicznych.

Pozorna waloryzacja w samorządach

Mechanizm waloryzacji kontraktów krótkoterminowych musi być oczywiście dopasowany do ich specyfiki, a zasady muszą być tak sformułowane, by ich działanie było realne. Pozorność waloryzacji już dziś jest bowiem kłopotem w kontraktach samorządowych. To również odnotowują organizacje branżowe i apelują do Urzędu Zamówień Publicznych o reakcję. W tym przypadku nie chodzi o przepis, lecz o wskazanie dobrej praktyki.

Najwięksi zamawiający w zakresie waloryzacji mają swoje wypracowane już standardy działania. Kłopot jest natomiast w przypadku zamawiających samorządowych. Wielu z nich przy wypełnianiu ustawowego obowiązku zapisów waloryzacyjnych w kontraktach trwających dłużej niż pół roku traci z oczu faktyczny cel tych mechanizmów. Skutkuje to tym, że zapis o indeksacji wprawdzie jest, ale możliwość skorzystania z niego w praktyce jest niemożliwa. Mimo że są gotowe wzorce, z których można skorzystać, część zamawiających modyfikuje je, wypaczając ich sens. Chodzi np. o ustalanie nadmiernie wysokich progów zmiany cen, które warunkują uruchomienie waloryzacji, odległych terminów pierwszej zmiany wynagrodzenia, nieadekwatnych limitów zmiany wynagrodzenia czy też wymagań co do dokumentów, które należy przedłożyć wraz z wnioskiem o waloryzację, niewspółmiernych do sposobu naliczania zmiany cen.

Bywa tak, że każdy z warunków analizowany oddzielnie wydaje się możliwy do spełnienia, ale łącznie powodują, że faktycznie z waloryzacji nie można skorzystać. To czyni ten mechanizm pozornym. W praktyce, mimo klauzul w umowie, to wykonawca ponosi pełne skutki wzrostu cen.

Branża apeluje do UZP

– Swoboda zamawiającego w określaniu szczegółowych zasad waloryzacji nie powinna prowadzić do pozbawienia tego rozwiązania jego gospodarczego znaczenia – wskazują jednym głosem OIGD oraz Polski Związek Pracodawców Budownictwa.

Problem iluzoryczności waloryzacji dotyka głównie małych i średnich przedsiębiorców, którzy realizują lokalne inwestycje drogowe i mają przy tym ograniczone możliwości finansowania wzrostu kosztów ze środków własnych. – Brak skutecznej waloryzacji zwiększa ryzyko utraty płynności przez wykonawców, a także powstania sporów na etapie realizacji robót. Ryzyko to oddziałuje również na zamawiających, ponieważ może prowadzić do ograniczenia konkurencji w postępowaniach i niewykonania zawartych już umów – przestrzegają organizacje branżowe.

Gotowe, dobre wzorce już są – zostały kilka lat temu wypracowane przy współpracy z branżą. Warto byłoby przypomnieć o możliwości ich stosowania, a przede wszystkim o takim konstruowaniu klauzul waloryzacyjnych, żeby było możliwe realne ich zastosowanie. O takie wystąpienie do zamawiających samorządowych proszą OIGD i PZPB. – Potrzebne jest zwrócenie uwagi na konieczność wprowadzenia całego mechanizmu waloryzacji, z uwzględnieniem specyfiki danej umowy, czasu trwania prac, charakteru robót, struktury kosztów, a także przewidywanych warunków rynkowych – wskazują. Proszą przy tym UZP, żeby ten zaapelował do samorządów o powstrzymanie się od modyfikowania wzorców w taki sposób, który czyni je bezużytecznymi, a samą waloryzację nieskuteczną. – Istotne jest, aby uzupełnianie wzorca o dodatkowe przesłanki, ograniczenia lub obowiązki dowodowe nie niweczyło celu, dla którego został on opracowany – zaznaczają organizacje reprezentujące przedsiębiorców.